Sözlüğü Nasıl Hazırlıyoruz: Terimler, Örnekler ve Kaynak Denetimi

Sözlüğe girecek terimleri belirlerken önce okurların yazılarda en çok nerede takıldığına bakıyoruz. Mirasbırakan, saklı pay, tenkis gibi sözcükler yazılarda defalarca geçiyor ve her seferinde aynı soruyu doğuruyor: bu tam olarak ne demek? Bir terimin listeye alınması için en az iki yazıda geçmesi ve gündelik dilde karşılığının bulunmaması yeterli bir ölçüt oluyor.

Listeyi bir kez yazıp kapatmıyoruz. Yeni bir yazı hazırlanırken editörlerden biri anlaşılması güç bir sözcük fark ederse, o terim sıraya alınıyor. Görsel editör olarak benim payım, terimler arasındaki ilişkiyi görünür kılmak: hangi kavram hangisine bağlı, hangisi hangisinin sınırını çiziyor. Bu bağlantıları kâğıt üzerinde önce elle çizip sonra sadeleştiriyorum.

Böylece sözlük, alfabetik bir dizinden çok birbirine göndermeler yapan küçük bir harita gibi çalışıyor.

• En az iki yazıda geçen terimler öncelik alır
• Gündelik karşılığı olmayan sözcükler listeye girer
• Yeni yazılarda fark edilen terimler sıraya eklenir

Her tanım, miras ve aile hukukuna ilişkin kanun metni ve genel kabul görmüş hukuk kitapları esas alınarak yazılıyor. Hukuk Editörü Murat Kaplan, tanımı kaynağıyla karşılaştırıyor ve sözcüğün hukuki anlamından sapma olup olmadığına bakıyor. Bu aşamada amaç ilginç bir cümle kurmak değil, doğru olan en sade cümleyi bulmak.

Kaynak taramasında özellikle dikkat ettiğimiz bir nokta var: bir terimin gündelik kullanımı ile hukuki anlamı çoğu zaman ayrışıyor. Örneğin okurlar bir sözcüğü 'pay almak' anlamında kullanırken kanun metni çok daha dar bir kavramı kastedebiliyor. Tanımda bu farkı açıkça belirtiyoruz.

Gerçek olaylara ya da belirli dosyalara atıf yapmıyoruz; tanımlar genel bilgi düzeyinde kalıyor.

• Tanım önce kanun metni ve genel hukuk kaynaklarıyla karşılaştırılır
• Gündelik ve hukuki anlam farkı varsa tanımda belirtilir

Sadeleştirmenin en zor yanı, cümleyi kısaltırken anlamı korumak. Bir tanımı iki cümleyle sınırlamayı hedefliyoruz; ilk cümle terimin ne olduğunu, ikincisi neyle karıştırıldığını söylüyor. Üçüncü bir cümle gerekiyorsa, bu genellikle tanımın fazla yük taşıdığının işareti oluyor ve terimi ikiye bölmeyi düşünüyoruz.

Yayın Yönetmeni Elif Yardımcı taslakları hukuk bilgisi olmayan bir okurun gözüyle okuyor. Bir sözcüğün üzerinde durup tekrar okuması gerekiyorsa, o cümle yeniden yazılıyor. Bu ölçüt basit görünse de metinlerin çoğunu değiştirdiğini söyleyebilirim.

Kısalık için doğruluktan ödün vermiyoruz; gerekirse tanımın yanına küçük bir ayrım notu ekliyoruz.

• İlk cümle terimi, ikinci cümle karıştırıldığı kavramı anlatır
• Hukuk bilgisi olmayan okurun gözüyle son okuma yapılır

Tanım yazıldıktan sonra kısa bir senaryoyla deniyoruz: tanım, senaryoyu doğru biçimde açıklıyor mu? Bir kişinin birkaç mirasçısı olduğunu düşünüp payların nasıl okunacağını göstermek çoğu zaman yeterli oluyor. Bu aşamada ayrıntıyı değil, tanımın anlaşılırlığını sınıyoruz.

Örnek, tanımın zayıf noktasını da ortaya çıkarıyor. Eğer örneği anlatırken tanıma sığmayan bir ayrıntıya ihtiyaç duyuyorsak, tanımın eksik olduğunu anlıyoruz ve geri dönüp düzeltiyoruz. Bazen bu, tek bir sözcüğün değişmesi demek, bazen tanımın baştan yazılması.

Örneklerde rakamları yalın tutuyoruz; amaç hesap öğretmek değil, kavramın mantığını göstermek.

• Örnekler genel ve tarafsız kalır
• Örneğe sığmayan tanım yeniden yazılır

Bazı terimler yalnızca metinle iyi anlaşılmıyor. Pay oranları, mirasçı sıraları ve kavramlar arası ilişkiler şemayla çok daha hızlı oturuyor. Şemalarda tek bir fikre odaklanıyorum: bir şema, bir soruya cevap veriyor. Renk olarak yayının kırmızı, beyaz ve koyu gri paletini kullanıyorum ki sayfalar arasında tutarlılık korunsun.

Şemalar süslemek için değil, açıklamak için var. Bir şemayı kaldırdığımızda tanım anlaşılmaz hale geliyorsa o şema yerinde demektir; kaldırınca bir şey değişmiyorsa çıkarıyoruz. Terimler arasındaki göndermeler de aynı mantıkla çalışıyor: yalnızca gerçekten ilişkili kavramları birbirine bağlıyoruz.

Böylece okur bir terimden diğerine geçerken yolunu kaybetmiyor.

• Her şema tek bir soruya cevap verir
• Göndermeler yalnızca gerçekten ilişkili terimleri bağlar

Bir tanım yayımlandıktan sonra bitmiş sayılmıyor. Okurlardan gelen sorular, tanımın hangi noktada yetersiz kaldığını gösteriyor. İletişim formundan gelen bir soru bize bir sözcüğün hâlâ belirsiz olduğunu söylüyorsa, tanımı yeniden ele alıyoruz.

Mevzuat değişikliklerini de izliyoruz; ancak güncel haber üretmek yayının amacı değil. Sözlük kalıcı bilgiyi hedefliyor. Bir kural değiştiğinde, ilgili tanım gözden geçiriliyor ve gerekirse yeniden yazılıyor.

Yayın yeni olduğu için sözlük de büyümeye devam edecek; hangi terimlerin ekleneceğini okurun sorduğu sorular belirliyor.

• Okur soruları tanımların gözden geçirilmesini tetikler
• Mevzuat değişince ilgili tanım yeniden değerlendirilir