Sözlük Maddesi Nasıl Yazılır: Bir Terimin Perde Arkası

Sözlükteki her madde, okurun bir terimi yanlış anlayabileceği bir noktadan doğar. Mirasbırakan, saklı pay ya da tenkis gibi sözcükler gündelik dilde ya hiç geçmez ya da başka bir anlamla geçer. Bu yüzden işe tanımı yazarak başlamıyorum. Önce okurun bu sözcüğü nerede duyduğunu, hangi varsayımla yorumladığını not ediyorum.

Bu notlar kısa bir kart oluşturuyor: terim, yaygın yanlış anlam, doğru anlam. Kart, maddenin omurgası oluyor. Tanım ancak bu üç parça yan yana geldiğinde anlamlı hale geliyor, çünkü tek başına bir tanım okura neyin yanlış olduğunu göstermiyor.

Yayın Yönetmenimiz Elif Yardımcı kartı gördüğünde ilk sorusu hep aynı: bu madde hangi cümleyi okurun kafasından silecek? Cevap net değilse madde yazılmaya hazır sayılmıyor.

• Terimin gündelik dildeki karşılığı not edilir
• Yaygın yanlış anlam tek cümleyle yazılır
• Doğru anlam kaynakla birlikte kaydedilir

Tanımın dayanağı kanun metni ve yerleşik hukuk kaynaklarıdır. Hukuk editörü olarak benim işim, taslaktaki her cümlenin bir kaynağa bağlanabildiğini denetlemek. Bağlanamayan cümle ya çıkarılıyor ya da daha ihtiyatlı bir biçimde yeniden yazılıyor.

Bu aşamada en çok dikkat ettiğim şey kesinlik düzeyi. Hukukta çoğu zaman bir kural ile istisnası yan yana durur. Maddeyi sadeleştirirken istisnayı silmek kolaydır ama okuru yanıltır. Bu yüzden kısa tanımın altına gerektiğinde tek cümlelik bir not ekliyorum.

Kaynaklar değişebildiği için maddenin hangi metne dayandığını da editoryal kayıtta tutuyoruz. Böylece bir düzeltme gerektiğinde nereden bakılacağı belli oluyor.

• Her cümle bir kaynağa bağlanır
• İstisna varsa kısa bir notla belirtilir

Sadeleştirmek, doğruluktan vazgeçmek demek değil. Tenkis gibi bir terimi bir cümleye sığdırmak istediğimde, cümle kısaldıkça yanlış anlaşılma riskinin arttığını görüyorum. Bu yüzden iki katmanlı yazıyorum: önce tek cümlelik açık tanım, ardından küçük bir örnek.

Örneklerde isim kullanmıyoruz; yalnızca roller ve oranlar geçiyor. Mirasbırakan, eş ve çocuk gibi roller üzerinden ilerlemek, belirli bir olayı çağrıştırmadan mantığı gösteriyor. Rakamlar ise yalnızca mantığı göstermek için sade tutuluyor.

Bir örnek okurun işine yaramıyorsa, ne kadar zarif yazılmış olursa olsun maddeden çıkıyor.

Taslak madde, hukuk bilgisi olmayan birine okutuluyor. Soru basit: bu terimi kendi cümlenle anlatabilir misin? Anlatamıyorsa metin değişiyor. Bu test, bizim için hukuki doğruluk kadar önemli, çünkü sözlük uzmanlar için değil, doğru bilgi arayan sıradan okur için yazılıyor.

Görsel Editörümüz Zeynep Aksoy gerektiğinde maddeye küçük bir şema ekliyor. Saklı pay gibi oransal terimlerde pasta dilimi gibi basit bir çizim, üç paragraftan daha çabuk anlaşılıyor. Ancak her maddeye görsel koymuyoruz; yalnızca görselin anlamı gerçekten kolaylaştırdığı yerde kullanıyoruz.

Bu sonbahar haftalarında sözlüğe bakan okurun çoğu belirli bir kelimeyi arıyor; bu yüzden maddelerin başlığı terimin kendisi, ilk cümlesi de doğrudan tanım oluyor.

• Metin hukuk bilgisi olmayan bir okura okutulur
• Şema yalnızca anlamı kolaylaştırdığında eklenir

Son aşamada metin üç gözden geçiyor: önce yazar, sonra hukuk editörü olarak ben, en sonda yayın yönetmeni. Her gözden geçirmenin aranan şeyi farklı. Yazar akışa, ben doğruluğa, yayın yönetmeni ise tonun sakin ve tarafsız kalmasına bakıyor.

Üç onay tamamlanmadan madde sözlüğe girmiyor. Bu yavaş görünebilir, ancak bir tanımın yanlış yerleşmesi, onu düzeltmekten çok daha pahalıya geliyor. Düzeltme gerektiğinde ise değişikliği sessizce yapmak yerine maddeyi güncelleyip kaydı yeniliyoruz.

Sözlük hiçbir zaman bitmiş sayılmıyor; okurların takıldığı terimler yeni maddelerin konusunu belirliyor.