Vasiyetnamede 'Resmi Şekil' Ne Demek? Terimi Sade Dille Açıyoruz

Hukukta 'şekil şartı', bir işlemin geçerli olması için belirli bir biçimde yapılmasının aranması demektir. Vasiyetname söz konusu olduğunda bu, ölüm anında ne düşündüğünüzün tek başına yetmediği, düşüncenin kanunun öngördüğü yollardan biriyle ortaya konması gerektiği anlamına gelir. Günlük hayatta 'ben bunu herkese söyledim, herkes biliyor' denir; ancak hukuk açısından sözlü beyanlar, olağan koşullarda vasiyetname sayılmaz.

Bu kuralın arkasındaki mantık basittir. Vasiyetname, kişi hayatta değilken ortaya çıkar ve artık o kişiye 'bunu gerçekten istediniz mi' diye sorulamaz. Biçim kuralları, iradenin gerçekten o kişiye ait olduğunu, baskı altında yazılmadığını ve sonradan değiştirilmediğini gösterecek bir güvence işlevi görür. Yani şekil şartı bir engel gibi görünse de aslında vasiyet edenin iradesini korumak için vardır.

Bu yazıda yalnızca terimi ve mantığını anlatıyoruz. Genel bilgi niteliğindedir; kendi durumunuz için bir hukukçuya danışmanız gerekir.

• Şekil şartı, iradenin kanundaki yollardan biriyle açıklanmasıdır
• Amaç, vasiyet edenin gerçek isteğini korumaktır
• Sözlü beyan kural olarak yeterli sayılmaz

Türk hukukunda vasiyetnamenin üç şekli bilinir: resmi vasiyetname, el yazılı vasiyetname ve sözlü vasiyetname. Bunlar birbirinin alternatifi gibi sunulur ama aynı ağırlıkta değildir. Resmi şekil, yetkili bir görevli önünde ve tanıkların huzurunda düzenlenen şekildir. El yazılı şekil ise kişinin kendi eliyle yazdığı metindir. Sözlü şekil ise yalnızca olağanüstü hallerde başvurulan, istisnai bir yoldur.

Okurların en çok karıştırdığı nokta, 'resmi' sözcüğünün bir belgenin mühürlü veya kuruma ait olması anlamına geldiğini sanmaktır. Oysa burada resmiyet, düzenleme sürecinin görevli önünde yapılmasından gelir. Yani bir kâğıdın üzerinde damga olması tek başına onu resmi vasiyetname yapmaz; önemli olan sürecin nasıl işlediğidir.

Her şeklin kendi koşulları vardır ve bu koşullar birbirine karıştırılmamalıdır. Bir şeklin koşullarını diğerine uygulamak, sık yapılan bir yanlış varsayımdır.

• Resmi, el yazılı ve sözlü olmak üzere üç şekil vardır
• Damga veya mühür varlığı tek başına resmiliği belirlemez
• Sözlü şekil yalnızca istisnai durumlar içindir

El yazılı vasiyetname, şekil şartının en iyi görülebildiği örnektir. Burada kural, metnin baştan sona vasiyet edenin kendi eliyle yazılması, tarih ve imza taşımasıdır. Bilgisayarda yazılıp altı imzalanan bir metin bu nedenle aynı sonucu doğurmaz; çünkü aranan şey metnin içeriği kadar, nasıl hazırlandığıdır.

Bu koşul ilk bakışta ayrıntıcı görünebilir. Fakat el yazısı, kişiye özgü bir iz taşır ve metnin kimin tarafından yazıldığının sonradan anlaşılmasını mümkün kılar. Tarih ise birden fazla vasiyetname bulunduğunda hangisinin sonra yapıldığını gösterir. İmza ise metnin sahiplenildiğinin işaretidir.

Burada dikkat çekmek istediğim nokta şudur: şekil şartı, metindeki cümlelerin güzel veya hukuki terimlerle dolu olmasını aramaz. Aranan, yazım biçiminin kurallara uymasıdır. Sade yazılmış ama şekle uygun bir metin, süslü yazılmış ama şekle uymayan bir metinden daha sağlam bir temele sahiptir.

• Metnin tamamı kişinin kendi el yazısıyla olmalıdır
• Tarih ve imza şekil şartının parçasıdır
• Bilgisayarda yazılmış metin bu şeklin yerini tutmaz

Şekil şartına uyulmadığında vasiyetname, içeriği ne kadar açık olursa olsun, geçersizlik tartışmasıyla karşılaşabilir. Bu, 'vasiyet edenin niyeti belliydi' denilerek kolayca aşılabilecek bir durum değildir; çünkü şekil kuralları tam da niyetin kanıtlanma biçimini düzenler. Bu yüzden bu konuda varsayımla hareket etmek riskli sayılır.

Elbette her şekil hatası aynı sonucu doğurmaz ve her somut olay kendi koşullarıyla değerlendirilir. Bir eksikliğin nasıl ele alınacağı, hangi şeklin söz konusu olduğuna ve eksikliğin niteliğine göre değişir. Bu nedenle genel bir cümle kurmak yerine, soruyu somut belgeyle birlikte bir hukukçuya götürmek gerekir.

Okur için pratik çıkarım şudur: vasiyetname hazırlamayı düşünen biri, önce hangi şekli seçeceğine karar vermeli ve o şeklin koşullarını eksiksiz öğrenmelidir. Yarım bilinen bir kural, hiç bilinmeyen bir kuraldan daha yanıltıcı olabilir.

• Şekle aykırılık, geçersizlik tartışması doğurabilir
• Her olay kendi koşullarıyla değerlendirilir
• Önce şekil seçilmeli, sonra koşulları öğrenilmelidir

Birinci yanlış okuma, şekil şartının yalnızca yazılı metne ait olduğunu düşünmektir. Oysa resmi şekil de, sözlü şekil de kendi biçim kurallarına bağlıdır. İkinci yanlış okuma, noter veya benzeri bir görevlinin her işlemi otomatik olarak geçerli kıldığını varsaymaktır; görevlinin varlığı, sürecin kurallara uygun işlemesinin yerine geçmez.

Üçüncü yanlış okuma ise 'şekil sadece formalitedir' düşüncesidir. Formalite sözcüğü, önemsiz bir ayrıntıyı çağrıştırır. Hukukta ise şekil, işlemin varlık veya geçerlilik koşulu olabilir. Yani sonradan düzeltilebilecek bir ayrıntı gibi değil, işlemin temeli gibi ele alınır.

Bu üç yanlış okuma birbirini besler. Biri 'zaten niyet önemli' derken diğeri 'görevli bakmıştır' der ve sonunda kimse şekil kurallarını gerçekten okumamış olur. Sakin ve kaynaklı bir yaklaşım, bu varsayımları tek tek sınamayı gerektirir.

• Şekil kuralları her vasiyet türü için geçerlidir
• Görevli varlığı, kurallara uyumun yerine geçmez
• Şekil, kimi zaman işlemin geçerlilik koşuludur

Şekil şartını akılda tutmanın kolay bir yolu, onu üç soruya indirmektir: hangi şekil seçildi, o şeklin koşulları tek tek karşılandı mı ve bu koşulların karşılandığı sonradan gösterilebilir mi. Bu üç soru, terimin soyut yanını somut bir kontrol listesine çevirir.

Bu liste hukuki danışmanlığın yerini tutmaz ama okurun doğru soruları sormasına yardım eder. Bir hukukçuyla konuşmaya giderken 'hangi şekle göre hareket ediyorum' sorusunu önceden düşünmüş olmak, görüşmeyi daha verimli kılar.

Son olarak, şekil şartının bir güven mekanizması olduğunu hatırlamakta fayda var. Kural, vasiyet edeni de mirasçıları da korur: biri iradesinin yok sayılmasından, diğeri ise sahte veya belirsiz bir metinle karşılaşmaktan.

• Hangi şekil seçildi sorusuyla başlayın
• Koşulların tek tek karşılandığını kontrol edin
• Karşılandığının gösterilebilir olması da önemlidir